KA PĀKA
ʻO ka paka e like me kona hoalauna ʻākau ʻo Gombe kahi home o kekahi o nā chimpanzees hihiu i koe o ʻApelika, he heluna kanaka ma kahi o 900. Ua maʻa lākou i nā malihini kanaka e kahi papahana noiʻi Kepani i hoʻokumu ʻia i ka makahiki 1960.
He ʻike kupua ka hahai ʻana i nā chimps o Mahale.
Aia ʻo Mahale ma ke Komohana o Tanzania ma ka hema o ke kaona ʻo Kigoma, aia ma ka palena o ka loko ʻo Tanganyika—ʻo ia ka loko wai maʻemaʻe lōʻihi loa o ka honua, ka lua o ka hohonu loa a me ka haumia ʻole loa—aia ma kahi o 1000 mau ʻano iʻa.
KA MANAWA MAIKAʻI LOA E KIKE AI I KA PĀKA
ʻO ke kau maloʻo (Mei-ʻOkakopa) ka manawa maikaʻi loa. I loko o kēia wā, ʻike ʻia nā chimpanzees i nā hui nui, hoʻomālamalama ka lā i nā iʻa ma ka loko a he wahi hoʻokipa ke kahakai e hoʻomaha ai. Eia nō naʻe, hiki ke komo i ka Mahale Mountains National Park i ka makahiki āpau. Hiki i kahi kipa i ke kau ua ke lilo i mea hoʻomanaʻo, i hoʻolilo ʻia i mea kupaianaha e nā hiʻohiʻona o ka ʻāina kokoke ʻo DR Congo ma kēlā ʻaoʻao o ka wai a me nā ʻino uila kupaianaha e hoʻomālamalama ana i ka loko i ka pō.
Nā Wahi Hoʻokipa Mākaʻikaʻi
- Nā Chimpanzee
- Kaula o nā Mauna (Mahale range)
- Nā holoholona a me nā mea kanu o ka nahele (Angola colobus, red colobus, red-tailed a me blue monkeys, nā manu o ka nahele, ka ʻohe alpine, ka ululāʻau ua mauna, a pēlā aku).
- Kahakai ma ka loko ʻo Tanganyika
- Nā lawaiʻa kūloko
- Ka napoʻo ʻana o ka lā ma ka ʻaoʻao o ka loko
NA MEA ANA?
- Ke nānā ʻana i nā chimp (e ʻae i ʻelua lā)
- Piʻi wāwae i ka piko kiʻekiʻe loa o ka Pāka ʻo “Nkungwe” (8,069 kapuaʻi) i mālama ʻia e ka poʻe Tongwe kūloko.
- Nā safari hoʻomoana
- Hoʻoponopono
- Lawaiʻa haʻuki a me nā hana haʻuki wai ʻē aʻe
KA HIKI KE KOMO I KA PAKA
Hiki ke hiki iā Mahale ma ka lewa, ke alanui a me ka waʻa. Aia kekahi mau mokulele, nā kaʻa a me nā koho waʻa e kūpono i ka hapa nui o nā mea huakaʻi a me nā mea aloha chimps:
Nā mokulele pololei i Mahale
ʻO kēia ke ala maʻalahi loa e hiki ai i Mahale. I ka wā kiʻekiʻe o ka mākaʻikaʻi (Iune a ʻOkakopa) hoʻonohonoho nā mea hoʻokele huakaʻi ʻekolu me nā kahua hoʻomoana ma Mahale i nā mokulele maʻamau ma waena o ka paka a me ke kūlanakauhale ʻo Arusha. Ma waena o ʻOkakopa a me Malaki e hōʻea a haʻalele nā lele ʻelua i kēlā me kēia pule. Ma waena o Malaki, ʻApelila a me ka hapa mua o Mei, pani nā kahua hoʻomoana no laila ʻaʻohe mokulele i hoʻonohonoho ʻia.
Eia nō naʻe, hiki nō hoʻi i nā malihini ke hoʻonohonoho i kā lākou mau mokulele hoʻolimalima ponoʻī. He nui nā ʻoihana mokulele hoʻolimalima ma Tanzania e like me Air Excel, Northern Air a me Regional Air e haʻi aku i kekahi mau mea. Hiki ke hoʻonohonoho ʻia nā mokulele hoʻolimalima pilikino mai nā kūlanakauhale nui o Arusha, Kilimanjaro, Dar es Salaam, Mwanza a i ʻole Zanzibar.
He kūpono ke kahua mokulele ma Mahale no nā mokulele māmā wale nō me ka hiki ke lawe a hiki i ka 12 mau ohua.
E hele i Mahale ma o Kigoma
Hiki ke hiki i Kigoma ma o kekahi mau ala:
Na AirHoʻonohonoho ʻo Air Tanzania i nā mokulele i kēlā me kēia lā mai Dar es Salaam a i Kigoma. Ma kahi o 3 mau hola ka lōʻihi o ka mokulele.
Ma ke AlanuiHāʻawi ke alanui i ke komo ʻana i Kigoma, akā hiki ke ʻinoʻino a paʻakikī ke hele ʻia, ʻoiai i ke kau ua. Mai Arusha mai he 2 a 3 mau lā e hiki ai i Kigoma ma ke kaʻa, pono kahi kaʻa hoʻokele 4-huila.
Na RailHaʻalele nā kaʻaahi mai Dar es salaam i 2-3 mau manawa i ka pule. ʻEkolu lā a me ʻelua pō ka huakaʻi.
Mai Kigoma maiHiki ke hōʻea i Mahale ma ka waʻa, ma nā mokulele māmā a ma ke kaʻa paha.
Hiki ke hoʻonohonoho ʻia ka halihali i Mahale ma o nā waʻapā wikiwiki a i ʻole nā waʻapā lāʻau mai Kigoma me ka Pāka a i ʻole nā mea hoʻokele pilikino ma Kigoma. ʻO ka holo ʻana o nā waʻapā wikiwiki ma waena o 4 a me 5 mau hola e hiki ai i ka pāka ʻoiai hiki i nā waʻapā lāʻau ke hele a hiki i 15 mau hola a ʻoi aku paha.
He moku mahu nui - MV Liemba - e haʻalele ana iā Kigoma ʻelua manawa o ka mahina [i ke awakea Pōʻakolu], e lawe ana i nā ohua a me nā ukana ma ka lōʻihi o ka loko a i Zambia. Hana ia i nā kū he nui ma ke ala, me hoʻokahi no Mahale, kahi i kapa ʻia ʻo Lagosa (ka inoa kahiko) a i ʻike nui ʻia ʻo Nāmo. He 10 mau hola ka lōʻihi o ka holo ʻana o MV Liemba e hōʻea ai i Lagosa-Mgambo mai Kigoma mai, a hala hou ia iā Mahale i kona huakaʻi hoʻi [i ke kakahiaka Lāpule a i ʻole ka Pōʻakahi paha].
Mai Lagosa-Mgambo hiki i kekahi ke hoʻonohonoho i nā waʻapā no ka lawe ʻana mai.
He 45 mau minuke ʻo Mahale mai ke kūlanakauhale ʻo Kigoma ma o nā mokulele māmā. Hāʻawi kekahi mau ʻoihana safari i nā mokulele hoʻolimalima pilikino mai Kigoma a i Mahale a me nā Pāka Lahui ʻē aʻe ma ke komohana o Tanzania.
alanui; E kalaiwa i 2 hola ma ka hema o Kigoma ma o ke Kauhale ʻo Simbo (160km) e hele ana ma ke kahawai ʻo Malagarasi a i ke kauhale ʻo Herembe (hiki ke hele ʻia i ke kau maloʻo) a i ʻole e kalaiwa i 122km i ke Kauhale ʻo Sigunga ma ke ʻano o ka hoʻonohonoho ʻana me ke Keʻena Nui o ka Pāka no ka hoʻoili waʻa i ka Pāka no 1 a i ʻole 2 hola holo waʻa.
NĀ KĀNĀWAI O KA PĀKA
ʻO ka Pāka Aupuni ʻo Mahale Mountains kahi home o kekahi o nā heluna chimpanzee i aʻo nui ʻia ma ʻApelika. ʻO ke kākoʻo a nā malihini e hāʻawi ai ma o ka uku ʻana i nā uku komo o ka pāka e hāʻawi i ka Pāka i nā ala e palekana ai a pale i kēia heluna kūikawā o nā chimpanzee a me ka ululāʻau nani a lākou e noho nei.
Nā lula a me nā hoʻoponopono o ka pāka
- E mālama i nā ala i ʻae ʻia.
- Mai hoʻopilikia i nā holoholona hihiu ma kekahi ʻano. Mai walaʻau.
- E mālama i nā hoa malihini - mai hoʻopilikia iā lākou a i nā holoholona a lākou e nānā nei.
- Mai lawe i nā holoholona a i ʻole nā pū i loko o ka paka.
- Mai uhuki, ʻohi, ʻokiʻoki a hōʻino paha i kekahi mea kanu a i ʻole e paʻa i kekahi ʻāpana o kahi mea kanu ʻōiwi o ka paka.
- Mai hoʻā i ke ahi a mai hoʻolei aku i kekahi mea e ʻā ana.
- Mai hoʻolei aku i kekahi ʻōpala.
- Ma waena o 7:00pm a me 6:00am e noho ma kahi kokoke i nā hale noho i koho ʻia (nā kahua hoʻomoana, nā bandas mākaʻikaʻi, nā hale hoʻomaha a i ʻole nā kahua hoʻomoana).
- Loaʻa ka palapala ʻae no ke komo hoʻokahi i loko o 24 mau hola wale nō.
NĀ KĀNĀWAI NO KA NĀNAU ʻANA I NĀ CHIMP
- E mālama i kahi mamao ma ka liʻiliʻi he 10m mai nā chimps i nā manawa a pau. Hoʻemi kēia i ka pilikia o ka hoʻoili ʻana i nā bacteria a me nā virus iā lākou.
- E kau mau i ka pale maka (i hāʻawi ʻia e kāu alakaʻi) ma luna o kou ihu a me kou waha ke kokoke ʻoe (<50m) i nā chimps.
- MAI ʻai a inu paha i kou wā e kokoke ana i nā chimps - e neʻe ma kahi o 250m ka mamao.
- MAI waiho i nā mea pilikino ma ka honua a i ʻole ma kahi e hiki ai i nā chimp ke komo. He mau holoholona hoihoi lākou a hiki i kāu mau mea ke hoʻoili i nā maʻi. Inā makemake ʻoe i ke kōkua i ka hāpai ʻana i nā ʻeke, e hauʻoli kāu alakaʻi e kōkua iā ʻoe.
- MAI waiho i kekahi ʻōpala ma hope. Hiki iā ia ke hoʻopilikia i nā ʻano holoholona hihiu a pau a hiki iā ia ke hoʻoili i nā maʻi i nā chimps.
- Inā makemake ʻoe e ʻū a ʻūhā paha i kou kokoke ʻana i nā chimps, e uhi i kou ihu a me kou waha e hōʻemi i ka laha ʻana o nā germs.
- Mai hoʻāʻo e hele i ka lua i loko o ka nahele. Inā ʻaʻole hiki ke pale ʻia, e neʻe ma kahi o 250m mai nā chimps a noi i kāu alakaʻi e ʻeli i kahi lua hohonu.
- ʻAʻole ʻae ʻia ke kipa ʻana i nā chimps inā maʻi ʻoe a i ʻole he maʻi lele. E ʻoluʻolu e kuleana a haʻi aku i kāu mau luna hoʻomoana inā ʻaʻole ʻoe maikaʻi. Ke hoʻoweliweli nei ʻoe i ke olakino o nā chimps ma ke kipa ʻana iā lākou i ka wā maʻi. Na ka luna e hoʻoholo i ke ala maikaʻi loa.
- ʻAʻole ʻae ʻia kekahi kanaka ma lalo o 12 makahiki e kipa aku i nā chimps. No ko lākou palekana ponoʻī kēia a no ka mea ʻoi aku ka nui o ka poʻe ʻōpio e hoʻoili i nā maʻi lele.
- ʻAʻole ʻae ʻia ma mua o 6 mau malihini (me hoʻokahi alakaʻi) e kokoke i nā chimp i kēlā me kēia manawa. Inā he hui ʻē aʻe me nā chimp i kou hōʻea ʻana, e kali ma kahi i koho ʻia e kāu alakaʻi, ma ka liʻiliʻi he 250m ka mamao mai nā holoholona.
- ʻO ka manawa nānā ʻana he hoʻokahi hola. Inā e neʻe ana nā chimp a ua hoʻopau ʻia ka nānā ʻana, e hoʻomaha ʻia kou manawa a hiki i ko lākou neʻe ʻia ʻana, akā ʻaʻole ʻae ʻia ka hahai ʻana no ka ʻoi aku ma mua o 3 mau hola ma hope o ka ʻike mua ʻana o ka chimp, ʻoiai inā ʻaʻole i hiki i ka huina hoʻokahi hola. ʻO kēia ke hōʻemi i ka hoʻopilikia ʻana i nā holoholona a me ka nahele.
NĀ RULA PALEKANA LAULĀ
Ua aʻo ʻia a ua hoʻomaʻamaʻa ʻia nā chimps a Mahale no nā makahiki he 40 a ʻoi a ua maʻa maikaʻi lākou i nā kānaka. Eia nō naʻe, he mau holoholona hihiu lākou a he mea nui e pale aku ʻoe i ka hana ʻana i kekahi mea e hoʻonāukiuki iā lākou a i ʻole e ʻike lākou he pilikia a he hoʻoweliweli paha.
- Ke kokoke ʻoe i nā chimps, e hoʻomanaʻo e hoʻohaʻahaʻa i kou leo. E kōkua nō hoʻi kēia iā ʻoe e nānā i nā holoholona hihiu kupaianaha a ʻano like ʻole o ka nahele ʻo Mahale.
- Mai kuhikuhi i nā chimps a hana paha i kekahi neʻe koke.
- E pale i ka nānā maka pololei ʻana me lākou no ka mea e ʻike paha lākou he ʻano hoʻouka kaua a hoʻoweliweli paha kēia.
- Mai hoʻohana i ka mea ʻala, mai puhi a kuha paha.
- I ka wā e kokoke ana i nā ChimpsE noho i loko o kahi hui paʻa, e ho'āʻo e noho a kūlou paha ma mua o ke kū ʻana, no ka mea, e hōʻemi ana kēia i ka haunaele. E hōʻoia hoʻi ʻaʻole e hoʻopuni piha kāu hui i nā chimps.
- I ka hanana i manaʻo ʻole ʻia e holo mai ana kahi chimp iā ʻoe, e neʻe i kahi lāʻau kokoke loa, e kū i luna a paʻa pono i ke kumu. Ma luna o nā mea a pau, mai hopohopo a holo paha, e hahai i nā kuhikuhi a kāu alakaʻi.
- Inā neʻe kokoke aku nā chimpanzees iā ʻoe ma mua o ka mamao i ʻae ʻia (10 mika), mai hana i kekahi neʻe koke e hoʻonui i ka mamao. E neʻe mālie wale i hope mai o lākou aku.
- Pono e pio nā kukui o ke kāmela. Hiki i ke kiʻi ʻana i nā kukui uila ke hoʻopilikia a kūʻē i nā chimpanzee.
KA HOʻOMAHE
Nā hale hana pāka
He ʻelima mau banda mākaʻikaʻi ponoʻī ko ka paka. Loaʻa i kēlā me kēia banda ʻelua lumi me nā moena māhoe a me kahi lumi ʻauʻau pilikino. Loaʻa nā lako kīhini no ka lawelawe ponoʻī ʻana a hiki ke hoʻolimalima ʻia nā kuke ma kahi kūloko e hoʻomākaukau i kāu mau meaʻai. Hiki i nā malihini ke lawe mai i kā lākou limahana meaʻai a me nā mea inu.
He kūpono nā Bandas no nā poʻe huakaʻi kālā a me nā haumāna.
No nā hoʻopaʻa ʻana, e ʻoluʻolu e kelepona iā: Mahale Mountains National Park,
E-mail: sokwe@tanzaniaparks.com , mahalo@tanzaniaparks.com
Nā Hale Pilikino
I kēia manawa, aia ʻekolu mau hale hoʻomoana hoʻonaninani hanohano i ka paka nona a mālama ʻia e nā mea hoʻopukapuka pilikino:
- Kahua Hoʻomoana Hoʻoluʻolu ʻo Nomad Safaris. Leka uila: mahale1@nomad-tanzania.com
Ka nui: 7 lumi, 14 moe. - Kahua Hoʻomoana Hoʻoluʻolu ʻo Nkungwe. Leka uila: kht96@hotmail.com , scl@raha.com
Ka nui: 10 lumi, 20 moe. - Kahua Hoʻomoana Safari ʻo Flycatcher. Leka uila: flycat@habari.co.tz
Ka nui o ka poʻe e noho ana: 6 lumi, 12 moe
Hoʻokaʻaʻike:
Luna Mālama Pāka Nui
Pāka Aupuni mauna ʻo Mahale
PO Box 1374
Kigoma, Tanzania.
E-mail: sokwe@tanzaniaparks.com , mahalo@tanzaniaparks.com
Helu: + 255 689 062326
+ 255 769 536127.
Keʻena ʻIke Mākaʻikaʻi ma ke kaona ʻo Kigoma.
Alanui ʻo Lubengera,
Helu: + 255767536426
Palepa: + 25528204009
Email: gonapachimps@yahoo.com, chimps@tanzaniaparks.com
Hotline: + 25576751673
A i ʻole hiki iā ʻoe ke kelepona aku i ke Keʻena Nui o ka Pāka Aupuni ʻo Mahale Mountains ma ka helu kelepona ukali ma lalo nei: +8821 621 277 242.